Geen beeld zonder framing

  • 06/06/2019
  • W Filmwijs

Elk beeld heeft een betekenis. Of meerdere betekenissen. Of misschien wel eindeloos veel betekenissen, afhankelijk van wie er naar kijkt. En welk onderschrift plaatsen jouw leerlingen bij een foto van het afbrekend poolijs? Hebben ze het over klimaatverandering of over de opwarming van de aarde? Of over een klimaatcatastrofe?

Door zich te verdiepen in technieken die beeldmakers gebruiken, worden leerlingen zich bewust van de relatie tussen beeld en betekenis. Om hen daarbij te helpen, delen we graag enkele methodes die aansluiten bij onze principes inzake filmwijsheid.

Framing is altijd en overal
Framing staat bekend als een overtuigingstechniek, waarbij woorden en beelden zodanig worden gekozen dat ze één bepaald aspect van de werkelijkheid sterk uitlichten. Dan wordt framing een krachtig instrument om meningen van mensen te beïnvloeden. Daarmee beland je al snel in de wereld van spin doctors, opiniemakers en reclamejongens. Maar framing gaat veel breder. Baldwin Van Gorp, professor aan de KU Leuven: “In de wetenschap verwijst framing naar de gemeenschappelijke denkkaders waarmee mensen betekenis geven aan de werkelijkheid. Ieder frame biedt een ander perspectief, of een andere bril waarmee er naar de werkelijkheid gekeken kan worden. En bij iedere kijk verandert ook de betekenis van die werkelijkheid.”

Framing is dus niet enkel een instrument om doelbewust de mening van anderen te beïnvloeden, maar ook een manier om betekenis te geven aan de werkelijkheid. Wij maken allemaal gebruik van frames, omdat ze ons helpen de wereld rondom ons beter te begrijpen. De negatieve connotatie valt weg; `framing` is noodzakelijk om de werkelijkheid te kunnen bevatten. Het gevaar schuilt niet in het feit dat we frames gebruiken, maar wel in het feit dat we ons daar niet altijd bewust van zijn.

Framing in het nieuws
Het woord ‘framing’ valt regelmatig wanneer de nieuwsactualiteit wordt doorgelicht. Hebben we het in de aanloop naar de verkiezingen over een migratiestroom of een migratiecrisis? Spraken we over de opwarming van de aarde of over klimaatverandering? Zulke keuzes worden veelal bij voorbaat gemaakt door nieuwsmedia en politici en beïnvloeden dus (onbewust) onze perceptie. Zowel politici als nieuwsmakers hebben om die reden een grote maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Eén dag na de recente verkiezingen rapporteren beide onderstaande krantenkoppen over dezelfde feiten, maar ze belichten de situatie op een andere manier. Willem Van Mullem en Lauwke Vandendriessche, twee journalisten bij de VRT Nieuwsdienst, zijn zich bewust van de onvermijdelijke framing in de journalistiek. “Framing zit in alles. Het is de manier waarop jij naar de werkelijkheid kijkt. Het is altijd belangrijk om te weten van wie de boodschap afkomstig is. En verder is het vooral belangrijk om kritisch te blijven.” 

Om zo’n kritische blik te stimuleren is het belangrijk om te beseffen dat frames altijd aanwezig zijn. Daarom raden Van Mullem en Vandendriessche aan om altijd verschillende bronnen naast elkaar te raadplegen. Alleen zo krijg je een zo volledig mogelijk zicht op de werkelijkheid. 

Ieder zijn eigen frame
Ook wij dragen allemaal een soort bril - of frame - waarmee we naar de wereld kijken. 
Dat frame wordt gevormd door onze opvoeding, cultuur, vrienden, opleiding, enz. Je kunt het frame nooit afzetten, maar je kan wel je blik verruimen. 
De ideale methode om leerlingen bewust te maken van hun eigen frames is door middel van Visual Thinking Strategies (VTS). Deze op discussie gebaseerde pedagogische methode om naar kunst te kijken, werd speciaal ontwikkeld voor musea. 

Je gaat in dialoog over een object (beeld), en onderzoekt welke interpretaties anderen hebben. De begeleider leidt het gesprek en stelt steeds dezelfde drie vragen:

  1. Wat gebeurt er?
  2. Waaraan zie je dat?
  3. Wat kun je nog meer ontdekken?

De kracht van de methode is dat de eigen beleving en persoonlijke interpretatie bij een object of beeld centraal staan. Doordat de jongeren bij één beeld verschillende interpretaties en associaties hebben, wordt duidelijk dat een beeld niet één uniforme waarheid bevat. De betekenis van afbeeldingen is afhankelijk van het frame waarmee er wordt gekeken.
Barbara Vanden Eynde, gids en ambassadeur van VTS in het FoMu Antwerpen: “Iedereen heeft zijn eigen achtergrond, zijn eigen ideeën en sociale omgeving, dus iedereen zal een beeld interpreteren vanuit zijn eigen ervaring of kennis. Objectiviteit is hierbij onmogelijk.”

Hoe framing toepassen in de klas? 

Framing kan je via actieve opdrachten implementeren in de lessen. We geven een drietal interessante werkvormen.

  1. Bespreek met behulp van VTS een foto in de klas. Laat op die manier de jongeren zelf ontdekken dat ze één beeld op uiteenlopende manieren interpreteren. 
  2. Toon een afbeelding uit de actualiteit. Verdeel je klas in verschillende nieuwsredacties. Deze groepjes schrijven krantenkoppen vanuit een verschillende visie. Neem bijvoorbeeld een afbeelding van de brand in de Notre-Dame. Duid een redactie aan die de Franse cultuur hoog in het vaandel draagt, een redactie die meer ecologisch gezind is, een redactie die opkomt voor de rechten van de arbeiders, enz.
  3. Laat de leerlingen op zoek gaan naar zoveel mogelijk krantenkoppen over een bepaald onderwerp. Hoeveel verschillende krantenkoppen kunnen ze vinden? Vanuit welke positie is elke krantenkop geschreven? Vanuit welke invalshoeken wordt het onderwerp belicht?

JEF biedt… 
JEF ontwikkelde de workshop Framing in beeld waarbij leerlingen (2de en 3de graad secundair onderwijs) op een actieve en creatieve manier ontdekken hoe onze blik wordt gekleurd door de media. We gaan actief aan de slag met filmtechnieken die onze frames kunnen beïnvloeden. Zo wordt elke leerling zich bewust van zijn eigen frame.

Leerkrachten krijgen in de vorming Beeldvorming in de kijker inspiratie hoe ze deze thematiek kunnen implementeren in hun klaspraktijk. 

Dit aanbod werd mede mogelijk gemaakt door de Koning Boudewijnstichting en de Nationale Loterij. 

Van Gorp, B. (2018) Zonder frames geen communicatie. Geraadpleegd op 05/03/2019 via https://baldwinvangorp.com/category/framing/

Vivian Van Laarhoven schreef deze blogpost. Vivian is documentaire maker en workshopbegeleider bij JEF. Ze ontwikkelde de workshop Framing in beeld en de vorming Beeldvorming in de kijker.